Tags

,

ImageΠέντε και κάτι χρόνια μετά το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης και της ύφεσης που ακολούθησε, είναι προφανές ότι υπάρχουν άπειρα βιβλία, άρθρα και συγγράμματα που ασχολούνται με το θέμα. Δυστυχώς όμως, τα περισσότερα από αυτά δεν υπάρχουν στα ελληνικά, παρόλο που θα περίμενε κανείς να υπάρχει μια μεγαλύτερη εγρήγορση και ενασχόληση, καθώς η βαρβαρότητα της διαχείρισης της κρίσης έχει αγγίξει αυτή την πλευρά της Ευρώπης (και του κόσμου) σε ανυπολόγιστο βαθμό.

Περαιτέρω, νιώθουμε πως υπάρχει μια ακόμα πιο αισθητή απουσία ριζοσπαστικών και ανατρεπτικών αναλύσεων για την οικονομική κρίση, κάτι που χρωματίζει και τον τρόπο με τον αντιλαμβάνεται αρκετός κόσμος και τους πιθανούς τρόπους επίλυσης και ξεπεράσματος της κρίσης. Οι λόγοι για τους οποίους συμβαίνει αυτό δεν είναι του παρόντος κειμένου, ούτε και η αξιολόγηση τους. Αλλά να πούμε πως εάν δεν υπάρχει μια παράλληλη και συστηματική διερεύνηση των πραγματικών αιτιών της κρίσης, ο αγώνας ενάντια στην λιτότητα και την υποτίμηση θα συνεχίζει να αναπαράγει πρακτικές και ιδεολογίες που δεν θα καταφέρουν ποτέ να εμφυσήσουν μια ουσιαστική ανατρεπτική οπτική για τις ζωές μας.

Στα πλαίσια αυτής της διερεύνησης των αιτιών, και της (ελάχιστης προφανώς) προσπάθειας να πυροδοτηθούν απαραίτητες συζητήσεις για το θέμα που μας καίει καθημερινά, εμείς εδώ στο cognord αποφασίσαμε να μεταφράσουμε ένα βιβλίο το οποία θεωρήσαμε ότι συνεισφέρει αποτελεσματικά στην κατανόηση των αιτιών της κρίσης, στην περιγραφή της καπιταλιστικής σχέσης, αλλά και στην κριτική (αδιαχώριστη παράμετρος) των συμβατικών αφηγήσεων τόσο της κρίσης όσο και του ξεπεράσματος της.

Το βιβλίο αυτό που μεταφράστηκε είναι του Andrew Kliman, μαρξιστή οικονομολόγου από την Νέα Υόρκη, με τίτλο “Η Αποτυχία της Καπιταλιστικής Παραγωγής: οι Αιτίες της Μεγάλης Ύφεσης” (2012). Το συγκεκριμένο βιβλίο αποτελεί την πρώτη εκδοτική προσπάθεια του cognord, έγινε καθαρά με δικά μας μέσα, και κυκλοφορεί εδώ και λίγο καιρό σε βασικά βιβλιοπωλεία της Αθήνας (και πολύ σύντομα και σε κοινωνικούς χώρους/στέκια, καθώς και σε άλλες πόλεις).

Οι λόγοι που μας οδήγησαν στην μετάφραση και έκδοση του συγκεκριμένου βιβλίου είναι πολλαπλοί: εδώ πέρα θέλουμε να αναφέρουμε επιγραμματικά κάποιους από αυτούς, δεσμευόμενοι ταυτόχρονα να επανέλθουμε σε περαιτέρω κείμενα πάνω στο ίδιο θέμα.

Ο Kliman έχει κάτσει και έχει κάνει μια εξαιρετικά συστηματική δουλειά πάνω στις πραγματικές αιτίες της οικονομικής κρίσης, η οποία εμπεριέχει μια σειρά από καινοτομίες τις οποίες δεν έχουμε συναντήσει σε πολλά κείμενα που ασχολούνται με το θέμα. Στόχος του βιβλίου, όπως αναφέρει και ο ίδιος στην Εισαγωγή, είναι να επικεντρώσει “στις πρωταρχικές συνθήκες που δημιούργησαν τις προϋποθέσεις της κρίσης και της ύφεσης“, ξεπερνώντας συμβατικές αφηγήσεις που προσφέρουν κάποια εξήγηση αλλά εμφανώς δεν επαρκούν και δεν συνεισφέρουν προς μια απαραίτητη ολοκληρωμένη οπτική και κατανόηση.

Η προσέγγιση του βιβλίου δεν είναι ο καπιταλισμός γενικά (και η αποτυχία του συγκεκριμένου τρόπου παραγωγής συνολικά), αλλά τα “συγκεκριμένα και ανεπίλυτα προβλήματα του καπιταλιστικού συστήματος παραγωγής αξίας που κρατάνε από την δεκαετία του 1970“. Σύμφωνα με τον Kliman, η οικονομία “…δεν κατάφερε ποτέ να ανακάμψει πλήρως από τις υφέσεις που έλαβαν χώρα στα μέσα της δεκαετίας του 1970 και στις αρχές της δεκαετίας του 1980, [και αυτή] η σταθερά ασθενική κατάσταση της καπιταλιστικής παραγωγής υπήρξε ένα από τα αίτια της χρηματοπιστωτικής κρίσης, [η οποία και] δημιούργησε τις προϋποθέσεις της Μεγάλης Ύφεσης και της “νέας κανονικότητας”, δηλαδή της κατάστασης της ύφεσης που υφιστάμεθα σήμερα“.

Κεντρικό εργαλείο ανάλυσης του Kliman αποτελεί η (παρεξηγημένη και διαστρεβλωμένη) έννοια του ποσοστού κέρδους, και η πτωτική τάση αυτού -ειδικά στις τελευταίες τρείς με τέσσερις δεκαετίες. Όπως και στην προηγούμενη Μεγάλη Κρίση του 1929, η πτωτική τάση του κέρδους –που αντικατοπτρίζει μεταξύ άλλων και την αδυναμία δηλαδή του κεφαλαίου να δημιουργήσει μια νέα αποδοτική σχέση μεταξύ εργασίας και κεφαλαίου– δημιούργησε τις αντικειμενικές συνθήκες που κόντεψαν να τινάξουν στον αέρα την καπιταλιστική σχέση. Όμως, και ενώ στην κρίση του 1929, η απάντηση των καπιταλιστών και του κράτους τους ήταν μια γενικευμένη και διευρυμένη καταστροφή αξίας και κεφαλαίου, σήμερα ο συγκεκριμένος τρόπος διαχείρισης της κρίσης απουσιάζει από τις πολιτικές και οικονομικές επιλογές των εκπροσώπων του καπιταλιστικού κόσμου.

Μας λέει ο Kliman: “Αν εμφανιζόταν ένα τέραστιο κύμα χρεοκοπίας επιχειρήσεων και ιδιωτών, κατάρρευσης τραπεζών και καταγραφής των απωλειών μπορεί να λυνόταν το πρόβλημα του διογκωμένου χρέους. Νέοι ιδιοκτήτες θα μπορύσαν να αποκτήσουν επιχειρήσεις δίχως τα προηγούμενα χρέη τους, σε εξευτελιστικά χαμηλές τιμές. Αυτό [σε συνδυασμό με την υποτίμηση της εργατικής δύναμης, θα προσθέταμε εμείς] θα ανέβαζε το εν δυνάμει ποσοστό κέρδους, και θα δημιουργούσε τις προϋποθέσεις μιας νέας έκρηξης.”

Ο λόγος έχει ιδιαίτερη σημασία: ενώ η συγκεκριμένη μέθοδος κατάφερε να ανακάμψει τελικά την οικονομία μετά την κρίση του 1929, ταυτόχρονα ήταν μια διαδικασία που (στην αρνητική διαλεκτική της) ριζοσπαστικοποίησε το προλεταριακό κίνημα. Προσπαθώντας όμως σήμερα να αποφύγει μια τέτοια εκτροπή που μπορεί να φέρει μια γενικευμένη καταστροφή αξίας, η οικονομική και πολιτική διαχείριση της κρίσης δεν έχει καταφέρει με κανένα τρόπο να ανακάμψει το ποσοστό κέρδους. Συνεπώς, η αποδοτικότητα και η κερδοφορία παραμένουν σε υπερβολικά χαμηλά επίπεδα, μην επιτρέποντας καμία ανάκαμψη της οικονομίας.

Η αιτιακή αλληλουχία είναι εύκολα κατανοητή“, εξηγεί ο Kliman. “Η παραγωγή κέρδους είναι αυτό που καθιστά εφικτή την επένδυση του. Συνεπώς, και αυτό είναι κάτι που δεν προκαλεί έκπληξη, η σχετική έλλειψη κέρδους οδήγησε σε διαρκή μείωση του ρυθμού κεφαλαιακής συσσώρευσης (της νέας επένδυσης σε παραγωγικά κεφαλαιακά μέσα ως μέρος του υπαρκτού όγκου κεφαλαίου). […] Όλα αυτά οδήγησαν σε ακόμα σοβαρότερα προβλήματα χρέους. Η υποτονική αύξηση του εισοδήματος έκανε για τους ανθρώπους ακόμα πιο δυσκολή την αποπληρωμή των χρεών τους. Η μείωση του ποσοστού κέρδους, μαζί με το χαμήλωμα των φορολογικών συντελεστών που λειτούργησε ως στήριξη του μετά-φορολογημένου ποσοστού κέρδους των εταιρειών, οδήγησε σε σημαντική μείωση των φορολογικών εσόδων του κράτους, καθώς και στην αύξηση του ελλείματος του προϋπολογισμού και του χρέους. Επιπλέον, η κυβέρνηση προσπάθησε επανειλλημένα να αντιμετωπίσει την σχετική στασιμότητα της οικονομίας, ακολουθώντας πολιτικές που είχαν ως αποτέλεσμα μια υπερβάλλουσα διαστολή του χρέους. Αυτές οι πολιτικές τόνωσαν τεχνητά την αποδοτικότητα και την οικονομική μεγέθυνση, αλλά με τρόπο μη-βιώσιμο, ο οποίος οδήγησε επανειλλημένα σε ξεφουσκώματα και κρίσεις χρέους. Η πρόσφατη κρίση ήταν η πιο σοβαρή και η πιο έντονη από αυτές.

Ίσως αρκετά από τα παραπάνω να μην είναι άγνωστα για αρκετούς συντρόφους και συντρόφισσες που επεξεργάζονται τρόπους κατανόησης της κρίσης. Αλλά ο Kliman δεν σταματάει προφανώς εκεί.

Μεγάλο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο στην εκτενή και λεπτομερή κριτική αυτού που αποκαλεί την συμβατική προσέγγιση της αριστεράς απέναντι στην κρίση, ένα συμπέρασμα στο οποίο έφτασε ο Kliman στην διάρκεια της εκτεταμένης έρευνας του για την οικονομική κρίση.

Σύμφωνα με την συμβατική αυτή αριστερή οπτική, “το ποσοστό κέρδους ήταν πτωτικό από την αρχή της έκρηξης που ακολούθησε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι και τις κάμψεις της δεκαετίας του 1970 και τωνα ρχών του 1980. Όμως, εκείνη την εποχή η οικονομική πολιτική έγινε “νεοφιλελεύθερη” (υπό την έννοια ότι προάγει την ελέυθερη αγορά), πράγμα που οδήγησε σε αυξανόμενη εκμετάλλευση των εργατών. Κατά συνέπεια, οι Αμερικανοί εργάτες δεν αμείβονται περισσότερο, σε πραγματικές (αποπληθωρισμένες) τιμές, από ό,τι αμείβονταν πριν από δεκαετίες, και το μερίδιο τους στο γενικό εισόδημα έχει πέσει. Η αύξηση της εκμετάλλευσης οδήγησε σε σημαντική ανάκαμωη του ποσοστού κέρδους. Κανονικά, αυτό θα προκαλούσε μια αντίστοιχη αύξηση του ρυθμού συσσώρευσης, αλλά αυτή την φορά δεν συνέβη κάτι τέτοιο.”

Η συμβατική θεώρηση“, συνεχίζει ο Kliman, “αποδίδει στην “χρηματιστικοποίηση” [financialization] της οικονομίας της αποτυχία της ανάκαμψης του ρυθμού συσσώρευσης. Ισχυρίζεται πως ο εντεινόμενα χρηματοπιστωτικός χαρακτήρας της οικονομίας, που αποτελεί ένα ακόμα χαρακτηριστικό του νεοφιλελευθερισμού, οδήγησε τις εταιρείες στο να επενδύουν μεγαλύτερο μέρος των κερδών τους σε χρηματοπιστωτικά κεφάλαια, και μικρότερο σε παραγωγικά κεφάλαια (εργοστάσια, μηχανές, κ.ο.κ.) […] Ως εκ τούτου, η οικονομική μεγέθυνση ήταν πιο αδύναμη στις τελευταίες δεκαετίες από ό,τι ήταν στις δεκαετίες που ακολούθησαν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και αυτός ο παράγοντας,μαζί με τον πρόσθετο δανεισμό που επέτρεψε στους εργαζόμενους να διατηρήσουν το επίπεδο ζωής τους παρά την μείωση του μεριδίου τους στο γενικό εισόδημα, οδήγησε σε μακροχρόνια προβλήματα χρέους. Αυτά τα προβλήματα χρέους, καθώς και άλλα φαινόμενα που πηγάζουν απόπ τον εντεινόμενα χρηματοπιστωτικό χαρακτήρα της οικονομίας, υποτίθεται ότι είναι τα πρωταρχικά αίτια της πρόσφατης οικονομικής κρίσης και της αποτελμάτωσης.”

Αυτή είναι μια απεικόνιση της συμβατικής αριστερής προσέγγισης της κρίσης την οποία μοιράζονται αρκετοί οικονομολόγοι και αναλυτές, μεταξύ των οποίων ήταν ακόμα και ο ίδιος ο Kliman, μέχρι όμως να πραγματοποιήσει την δική του συστηματική έρευνα. Κατά την διάρκεια αυτής, ανακάλυψε πως:

-Το ποσοστό κέρδους των αμερικανικών εταιρειών δεν ανέκαμψε με βιώσιμο τρόπο μετά τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Το προ-φορολογημένο ποσοστό κέρδους (μια διευρυμένη έννοια του κέρδους πιο συναφή με αυτό που ο Μαρξ ονόμασε “υπεραξία”), εξακολούθησε να μειώνεται.

-Πιο σημαντικά, ο νεοφιλελευθερισμός και η χρηματιστικοποίηση δεν έκαναν τις αμερικανικές επιχειρήσεις να επενδύσουν μικρότερο μερίδιο από τα κέρδη τους στην παραγωγή. Στην πραγματικότητα από το 1981 εώς το 2001, διοχέτευσαν μεγαλύτερο μέρος των κερδών τους σε παραγωγικές επενδύσεις από ό,τι είχαν διοχετεύσει στην περίοδο ανάμεσα στο 1947 και το 1980.

-Τρίτον, πως οι Αμερικανοί εργάτες δεν αμείβονται λιγότερο σε πραγματικές τιμές από ό,τι αμείβονταν πριν από δεκαετίες. Η πραγματική τους αμοιβή έχει αυξηθεί, και το μερίδιο τους στο εθνικό εισόδημα δεν έχει πέσει, αλλά είναι στην πραγματικότητα υψηλότερο σήμερα από ότι ήταν το 1960.

Τα συμπεράσματα αυτά είναι καταλυτικά για την συμβατική προσέγγιση, και οι πολιτικές τους προεκτάσεις τεράστιας σημασίας. Αυτό γιατί η συμβατική οπτική καταλήγει να ερμηνεύει την πρόσφατη οικονομική κρίση ως μια κρίση με αμετάκλητα χρηματοπιστωτικό χαρακτήρα, υπονοώντας τελικά πως η “σταθερή ασθενικότητα της καπιταλιστικής παραγωγής δεν έχει, υποτίθεται, καμία σχέση με αυτά τα μακρο-οικονομικά προβλήματα“. Εφόσον λοιπόν τα μακροπρόθεσμα αίτια της κρίσης και της ύφεσης έχουν αποκλειστικά χρηματοπιστωτικό χαρακτήρα, μπορούμε να αποτρέψουμε την επανεμφάνιση τέτοιων κρίσεων εάν ξεφορτωθούμε τον νεοφιλελευθερισμό και τον “χρηματιστικοποιημένο καπιταλισμό”. Δεν είναι, συνεπώς, απαραίτητο να ξεφορτωθούμε το καπιταλιστικό σύστημα παραγωγής, αλλά αντιθέτως κρίνεται αναγκαίο να επανέλθουν παρεμβατικές (“κευνσιανές”) δημοσιονομικές και νομισματικές πολιτικές καθώς και μια κρατικά ελεγχόμενη ρύθμιση του χρηματοπιστωτικού τομέα.

Η δουλειά που έχει κάνει ο Kliman είναι αναμφισβήτητα ανεκτίμητης αξίας. Είναι από τις μοναδικές περιπτώσεις όπου το θεωρητικό υπόβαθρο (η μαρξική έννοια της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους) δεν υιοθετείται λόγω κάποιας ιδεολογικής προσήλωσης, αλλά αποδεικνύεται έμπρακτα μέσω της εξονυχιστικής και παραδειγματικής μελέτης των πραγματικών στοιχείων της οικονομίας. Και παρόλο που είναι αλήθεια πως η έρευνα του Kliman “περιορίζεται” στην Αμερικανική οικονομία (καθώς, όπως μας ενημερώνει, εκεί βρίσκει κανείς δυστυχώς τα πιο αξιόπιστα και πλήρη οικονομικά δεδομένα που υπάρχουν), πιο πρόσφατες έρευνες που χρησιμοποίησαν την ίδια μεθοδολογία εξετάζοντας τα οικονομικά δεδομένα των Ευρωπαικών χωρών (όπως η εξαιρετικά ενδιαφέρουσα δουλειά του Σουηδού συντρόφου Albin Soderqvist) έφτασαν σε αντίστοιχα συμπεράσματα.

Δεν θα μακρυγορήσουμε άλλο. Προφανώς και το θέμα δεν έχει εξαντληθεί, και θα επανέλθουμε ουκ ολίγες φορές στην δουλειά του Kliman. Προς το παρόν, μπορούμε να κλείσουμε εδώ με αυτήν την πρώτη σύντομη σκιαγράφηση του βιβλίου, και να καλέσουμε όσους και όσες βρίσκουν ενδιαφέρον στις αναζητήσεις αυτές, να το συζητήσουν από κοντά με τον ίδιο τον Andrew Kliman, το Σάββατο 7 Ιουνίου στις 20.00 στο Αυτόνομο Στέκι και την  Τρίτη 10 Ιουνίου, ίδια ώρα, στην Βιλλα Ζωγράφου. (περισσότερες λεπτομέρειες για τις συναντήσεις αυτές θα δημοσιευτούν τις επόμενες μέρες εδώ στο blog και αλλού).

υ.γ. για όσους ενδιαφέρονται να αποκτήσουν το βιβλίο, τα σημεία πώλησης (μέχρι στιγμής) είναι:

Ναυτίλος
Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο
Αυτόνομο Στέκι
Πρωτοπορία
Αλφειός
Πολιτεία
και Εκδόσεις των Συναδέλφων (που έχουν και την κεντρική διάθεση)

Advertisements